Przepisy o zwolnieniu od pracy z powodu działania siły wyższej obowiązują w Polsce od 26 kwietnia 2023 r. Uprawnienie wynika z art. 148¹ Kodeksu pracy. Potocznie mówi się o „urlopie z powodu siły wyższej”, ale formalnie jest to zwolnienie od pracy na nagłe sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem. Pracownik może wykorzystać 2 dni albo 16 godzin w roku, zachowując prawo do 50% wynagrodzenia.
Jakie zasady obowiązują?
Zwolnienie przysługuje pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, niezależnie od stażu pracy. Nie jest częścią urlopu wypoczynkowego i nie zależy od swobodnej zgody pracodawcy. Jeżeli sytuacja spełnia ustawowe przesłanki, pracodawca nie może odmówić tylko dlatego, że nieobecność utrudnia organizację pracy.
W praktyce trzeba wykazać, że wystąpiła pilna sprawa rodzinna związana z chorobą lub wypadkiem, a obecność pracownika była potrzebna natychmiast. Przepisy nie wymagają jednak przedstawiania zaświadczenia lekarskiego ani szczegółowej dokumentacji medycznej.
Najważniejsze reguły korzystania z tego uprawnienia są następujące:
- Wymiar – 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym.
- Wynagrodzenie – 50% wynagrodzenia za czas objęty zwolnieniem.
- Sposób rozliczenia – pracownik wybiera dni albo godziny przy pierwszym wniosku w danym roku.
- Pula – zwolnienie nie pomniejsza urlopu wypoczynkowego.
- Niewykorzystany limit – nie przechodzi na kolejny rok.
- Niepełny etat – przy rozliczeniu godzinowym limit ustala się proporcjonalnie do wymiaru etatu, z zaokrągleniem niepełnej godziny w górę.
Przy wyborze rozliczenia w dniach pracownik korzysta z dwóch dni, niezależnie od wymiaru etatu. Wyboru dokonanego w pierwszym wniosku nie można później zmienić w tym samym roku.
Siła wyższa a urlop na żądanie i opieka nad dzieckiem
Te uprawnienia bywają mylone, ale mają inne przeznaczenie, wymiar i zasady płatności.
| Rodzaj nieobecności | Wymiar | Płatność | Pula |
|---|---|---|---|
| Zwolnienie z powodu siły wyższej | 2 dni albo 16 godzin rocznie | 50% wynagrodzenia | Odrębna, nie pomniejsza urlopu wypoczynkowego |
| Urlop na żądanie | Do 4 dni rocznie | 100% wynagrodzenia urlopowego | Część urlopu wypoczynkowego |
| Opieka nad dzieckiem do 14 lat | 2 dni albo 16 godzin rocznie | 100% wynagrodzenia | Odrębne uprawnienie |
Urlop na żądanie można wykorzystać bez podawania szczególnej przyczyny, ale zmniejsza on pulę urlopu wypoczynkowego. Zwolnienie z powodu siły wyższej służy wyłącznie nagłym sprawom rodzinnym związanym z chorobą lub wypadkiem. Z kolei opieka z art. 188 Kodeksu pracy dotyczy dziecka do ukończenia 14 lat.
Jak zgłosić zwolnienie?
Wniosek trzeba przekazać najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia, najlepiej przed rozpoczęciem pracy. Kodeks pracy nie narzuca jednej formy zgłoszenia. Można skorzystać z kanału przyjętego w zakładzie pracy:
- Poinformuj pracodawcę o zamiarze skorzystania ze zwolnienia z powodu siły wyższej.
- Wskaż dzień albo liczbę godzin nieobecności.
- Podaj, że przyczyną jest pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem.
- Zachowaj potwierdzenie zgłoszenia, na przykład wiadomość e-mail lub SMS.
Zgłoszenie może być ustne, telefoniczne, mailowe, SMS-em albo przez system kadrowy. Nie trzeba opisywać szczegółów stanu zdrowia członka rodziny ani dołączać dokumentów medycznych. Forma pisemna lub elektroniczna jest jednak przydatna, gdy później pojawi się spór o termin zgłoszenia.
Kiedy można skorzystać ze zwolnienia?
Przepisy nie zawierają zamkniętej listy zdarzeń. Liczy się nagłość sytuacji, jej rodzinny charakter, związek z chorobą lub wypadkiem oraz konieczność natychmiastowej obecności pracownika. Przykładami mogą być:
- nagła choroba dziecka wymagająca osobistej opieki lub odebrania go ze szkoły albo przedszkola,
- wypadek małżonka, dziecka, rodzica lub innej bliskiej osoby,
- nagła hospitalizacja członka rodziny i potrzeba pilnego stawienia się w szpitalu,
- gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia osoby pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym.
Nie każda nieplanowana sprawa uzasadnia skorzystanie z tego uprawnienia. Zaplanowana wizyta lekarska, przeprowadzka, sprawa urzędowa czy zwykła awaria samochodu co do zasady nie spełniają warunków art. 148¹ Kodeksu pracy.
Jeżeli pracodawca bezpodstawnie odmawia udzielenia zwolnienia albo rozlicza je niezgodnie z przepisami, pracownik może zwrócić się o pomoc do Państwowej Inspekcji Pracy.
Najważniejsza data to 26 kwietnia 2023 r. Od tego dnia pracownicy mogą korzystać z odrębnego zwolnienia na nagłe sprawy rodzinne. Wymiar wynosi 2 dni albo 16 godzin, a czas nieobecności jest płatny w wysokości 50% wynagrodzenia.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu z pracodawcą warto skonsultować sytuację z Państwową Inspekcją Pracy lub prawnikiem specjalizującym się w prawie pracy.
